Điểm đột phá lớn nhất của Đề án không nằm ở việc phát triển thêm sản phẩm tài chính, mà ở việc tái cấu trúc vai trò của từng cấu phần trong thị trường tài chính.
Trong nhiều năm qua, Việt Nam là một trong những nền kinh tế có tỷ lệ tín dụng/GDP ở mức cao. Điều đó phản ánh sự phát triển chưa cân bằng giữa thị trường tiền tệ và thị trường vốn, khiến ngân hàng phải đảm nhận cả nhu cầu vốn ngắn hạn lẫn trung và dài hạn của nền kinh tế.
Theo định hướng mới, hệ thống ngân hàng sẽ từng bước quay trở về đúng chức năng cốt lõi cung ứng thanh khoản; điều tiết dòng tiền; cung cấp dịch vụ thanh toán hiện đại; quản trị và phân tán rủi ro tài chính.
Trong khi đó, nhu cầu vốn trung và dài hạn sẽ được chia sẻ nhiều hơn với thị trường trái phiếu, thị trường chứng khoán, quỹ đầu tư, bảo hiểm và các định chế tài chính trung gian. Chính sự cân bằng này mới tạo nên một thị trường tài chính phát triển bền vững.
Hiện đại hóa ngân hàng không chỉ là chuyển đổi số mà là chuyển đổi mô hình quản trị. Đề án đặt mục tiêu hiện đại hóa toàn diện hệ thống ngân hàng trên 3 trụ cột.
Thứ nhất, hiện đại hóa quản trị, việc áp dụng các chuẩn mực Basel III không đơn thuần để đáp ứng yêu cầu về tỷ lệ an toàn vốn, mà còn là quá trình thay đổi tư duy quản trị từ “tăng trưởng tín dụng” sang “quản trị rủi ro”. Các ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống được khuyến khích áp dụng sớm các chuẩn mực an toàn, đồng thời chuyển mạnh từ giám sát tuân thủ sang giám sát trên cơ sở rủi ro.
Thứ hai, hiện đại hóa công nghệ, ngân hàng số không còn là một dịch vụ bổ sung mà trở thành nền tảng vận hành. Đề án định hướng xây dựng tiêu chuẩn dữ liệu thống nhất, phát triển ngân hàng số, mở rộng chia sẻ dữ liệu, ứng dụng AI, Machine Learning và SupTech trong quản lý, giám sát và cảnh báo sớm rủi ro.
Thứ ba, hiện đại hóa hạ tầng tài chính, việc nâng cấp hệ thống thanh toán quốc gia, nghiên cứu đồng tiền kỹ thuật số quốc gia (CBDC), xây dựng sàn giao dịch nợ và nghiên cứu sàn giao dịch vàng cho thấy hệ thống ngân hàng đang được đặt vào trung tâm của hạ tầng tài chính số quốc gia.
Minh bạch sở hữu và xử lý nợ xấu là điều kiện để nâng hạng hệ thống ngân hàng
Một hệ thống ngân hàng hiện đại không thể tồn tại nếu còn bị chi phối bởi sở hữu chéo, nhóm lợi ích và dòng vốn thiếu minh bạch.
Tinh thần của Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 và Đề án cải cách đều hướng đến tăng cường minh bạch hóa sở hữu, ngăn ngừa thao túng, nâng cao trách nhiệm quản trị và xử lý triệt để các rủi ro có tính hệ thống. Song song đó, Đề án đặt mục tiêu phát triển Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) thành định chế trung tâm của thị trường mua bán nợ; xây dựng sàn giao dịch nợ quốc gia trên nền tảng số nhằm hình thành thị trường mua bán nợ minh bạch, có tính thanh khoản cao và xác lập giá theo cơ chế thị trường.
Đây là bước chuyển quan trọng từ cách xử lý nợ xấu theo từng vụ việc sang phát triển một thị trường mua bán nợ chuyên nghiệp, góp phần giải phóng nguồn lực tài chính và nâng cao sức chống chịu của hệ thống ngân hàng.
Ngân hàng phải trở thành động lực của tăng trưởng xanh và hội nhập tài chính
Trong giai đoạn mới, năng lực cạnh tranh của ngân hàng sẽ không còn được đo bằng quy mô tổng tài sản, mà bằng khả năng kết nối với dòng vốn toàn cầu.
Đề án đặt mục tiêu phát triển tín dụng xanh, thúc đẩy tài chính toàn diện, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng cho người dân, đồng thời phát triển các ngân hàng quy mô lớn có năng lực cạnh tranh khu vực, từng bước kết nối với Trung tâm Tài chính quốc tế tại Việt Nam.
Điều này đòi hỏi hệ thống ngân hàng phải đồng thời đáp ứng các chuẩn mực quốc tế về vốn, quản trị, dữ liệu, an ninh mạng, ESG và chuyển đổi số, qua đó nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ tài chính khu vực.
GS,TS. Trần Ngọc Thơ, Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh nhận định, điểm đáng chú ý nhất của Đề án cải cách tổng thể thị trường tài chính không phải là bổ sung thêm công cụ tài chính mới, mà là thay đổi triết lý phát triển hệ thống ngân hàng. Trong giai đoạn tới, ngân hàng không thể tiếp tục được đánh giá chủ yếu qua tốc độ tăng trưởng tín dụng hay quy mô tổng tài sản. Thước đo quan trọng hơn là năng lực quản trị rủi ro, chất lượng vốn, mức độ minh bạch, khả năng ứng dụng công nghệ và sức cạnh tranh quốc tế.
Nếu xử lý dứt điểm sở hữu chéo, phát triển thị trường mua bán nợ, áp dụng đầy đủ các chuẩn mực Basel III, mở rộng ngân hàng số và chuyển sang mô hình giám sát dựa trên rủi ro, hệ thống ngân hàng Việt Nam sẽ không chỉ giữ vai trò ổn định kinh tế vĩ mô, mà còn trở thành hạ tầng cốt lõi để hình thành một thị trường tài chính hiện đại, cân bằng và hội nhập. Khi đó, ngân hàng sẽ chuyển từ vai trò “người cấp vốn” sang “kiến trúc sư của dòng vốn”, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thị trường tài chính phát triển cao vào năm 2045.
Quá trình định vị lại hệ thống ngân hàng không chỉ là nhiệm vụ của ngành Ngân hàng, mà là một cấu phần trung tâm của chiến lược cải cách thị trường tài chính quốc gia. Thành công sẽ được đo bằng khả năng xây dựng một hệ thống ngân hàng hiện đại, an toàn, minh bạch, vận hành theo chuẩn mực quốc tế và đủ năng lực dẫn dắt dòng vốn cho tăng trưởng nhanh, bền vững và hội nhập sâu rộng trong giai đoạn đến năm 2045.
