AI đặt ra 3 câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật
Phát biểu tại phiên khai mạc, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu cho biết, thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi có tính bước ngoặt. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang mở ra những chân trời mới, đồng thời nới rộng khoảng cách giữa các nước đi đầu với các nước chậm chuyển đổi.
"Trước bối cảnh đó, chúng ta đang phải đối mặt với một nghịch lý lớn của thời đại: Đó là rủi ro gia tăng hơn, nhưng dư địa bứt phá cũng mở rộng hơn", Phó Thủ tướng nhận định và cho biết Việt Nam xác định pháp luật là nền tảng của một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, dễ tiếp cận vừa củng cố lòng tin của người dân, doanh nghiệp, vừa là điều kiện để công nghệ mới được ứng dụng an toàn.
Theo Phó Thủ tướng, trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra 3 câu hỏi lớn đối với hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia cũng như hệ thống pháp luật quốc tế: Pháp luật điều chỉnh AI như thế nào để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo? AI có thể hỗ trợ như thế nào để nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật? AI mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và xã hội; có giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không?
Những câu hỏi này mang tính chiến lược. Tuy nhiên, khi các giới hạn địa lý ngày càng bị xóa nhòa trong không gian số, các thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đều vượt quá năng lực của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào. "Đây là lĩnh vực không quốc gia nào có thể đi một mình, mà phải đi cùng nhau", Phó Thủ tướng nhấn mạnh.
Đối với Việt Nam, thể chế cùng với hạ tầng và nguồn nhân lực là ba đột phá chiến lược; vừa kiến tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa tạo khuôn khổ pháp lý cần thiết để bảo vệ con người, lợi ích quốc gia và lợi ích xã hội.
Thời gian qua, Việt Nam đã đạt được một số kết quả bước đầu. Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia đầu tiên có đạo luật riêng về lĩnh vực này. Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026-2030, thiết lập nền tảng truy cập thống nhất về dữ liệu pháp luật. Thủ tướng Chính phủ đang chỉ đạo Bộ Tư pháp đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và các công cụ để ứng dụng AI có chuẩn mực, phù hợp với khung kiến trúc số quốc gia.
Với những kết quả đó, Phó Thủ tướng nhấn mạnh, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy lập pháp "quản trị" sang "thích ứng" và kiến tạo phát triển; bảo đảm tính linh hoạt của hệ thống pháp luật để khai thác tối đa các tiềm năng của công nghệ mới nhưng đồng thời giữ vững các nguyên tắc, giá trị cốt lõi và bảo đảm các yếu tố về an ninh, an toàn hệ thống.
Thiết lập khung quản trị AI hài hòa trong ASEAN
Đối với lĩnh vực pháp luật và tư pháp, AI không chỉ là một công cụ tối ưu hóa quy trình, mà đang thực sự đặt ra những yêu cầu mới đối với việc bảo đảm công lý, pháp quyền và quản trị nhà nước trong môi trường số.
Phát biểu tại diễn đàn, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, hiện nay, trên thế giới, nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy “quản lý AI” sang tư duy “quản trị AI”. Điều đó cho thấy, trước tốc độ phát triển rất nhanh của công nghệ, pháp luật không thể chỉ phản ứng sau khi các vấn đề phát sinh, mà cần được thiết kế với tầm nhìn dài hạn, xác định được rào cản trong quá trình thực thi, xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật cần dựa trên nguyên tắc quản trị rủi ro, khuyến khích đổi mới sáng tạo và bảo vệ lợi ích công.
"Đối với ASEAN, sự trỗi dậy của AI đặt chúng ta trước một thời khắc mang tính bước ngoặt. Với dân số trẻ, độ mở kinh tế lớn và Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 đang hiện thực hóa, ASEAN có đầy đủ dư địa để trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo pháp lý của toàn cầu", Bộ trưởng Bộ Tư pháp nhấn mạnh.
Tuy nhiên, cũng theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, sự chênh lệch về năng lực số và mức độ trưởng thành của hệ thống pháp luật giữa các quốc gia thành viên đòi hỏi thúc đẩy “đoàn kết số”.
Bộ trưởng Bộ Tư pháp cho rằng, cần một khung quản trị AI hài hòa trong ASEAN – một khung quản trị tôn trọng tính đa dạng của các quốc gia, nhưng thống nhất ở nguyên tắc tối thượng: AI phải lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy và bao trùm.
Mặt khác, người đứng đầu Bộ Tư pháp chỉ ra rằng, AI không có biên giới, điều đó đòi hỏi các cơ quan pháp luật và tư pháp phải tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và cùng xây dựng những cách tiếp cận có khả năng tương thích, tôn trọng sự khác biệt nhưng vẫn hướng tới các giá trị chung.
Trong bối cảnh đó, Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 được kỳ vọng tập trung trao đổi sâu về bốn nhóm vấn đề.
Thứ nhất, nhận diện những xu hướng mới trong quản trị AI và những yêu cầu đặt ra đối với việc xây dựng khuôn khổ pháp lý phù hợp với sự phát triển rất nhanh của công nghệ.
Thứ hai, chia sẻ kinh nghiệm, thực hành tốt về ứng dụng AI trong quá trình xây dựng chính sách và pháp luật, từ khâu nghiên cứu, đánh giá tác động chính sách, tham vấn, soạn thảo đến rà soát, hệ thống hóa và hoàn thiện hệ thống pháp luật, tiến tới nghiên cứu khả năng xây dựng “Pháp luật có thể đọc bằng máy” (Rules as Code).
Thứ ba, trao đổi các giải pháp ứng dụng AI trong tổ chức thi hành pháp luật, cung cấp các dịch vụ công pháp lý, truyền thông pháp luật, hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận công lý để không ai bị bỏ lại phía sau, đồng thời nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước.
Thứ tư, tăng cường hợp tác giữa các cơ quan pháp luật và tư pháp ASEAN, các cơ sở nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức quốc tế nhằm thúc đẩy chia sẻ tri thức, nâng cao hiệu quả thi hành và hoàn thiện khung pháp lý hài hòa, hiện đại, có khả năng thích ứng trước các thách thức pháp lý trong kỷ nguyên số, đào tạo nguồn nhân lực pháp lý có tư duy số và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phục vụ lĩnh vực pháp luật.
