Theo báo cáo, dòng vốn hiện không còn chỉ được quyết định bởi mục tiêu giảm phát thải hay tham vọng khí hậu. Ba yếu tố đang có vai trò ngang nhau gồm an ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế và khả năng triển khai thực tế của dự án.
Vì vậy, dòng tiền đang tập trung vào những lĩnh vực có nhu cầu thị trường rõ ràng, chính sách ổn định và hạ tầng sẵn sàng. Ngược lại, các dự án thiếu một trong ba yếu tố này đang bị đình trệ, dù mục tiêu phát triển vẫn rất tham vọng.
Đông Nam Á đã công bố khoảng 540 tỷ USD vốn đầu tư xanh cho các chuỗi giá trị điện và EV từ nay đến năm 2030. Tuy nhiên, chỉ khoảng 315 tỷ USD được đánh giá là có khả năng triển khai thực tế trong điều kiện hiện nay.
“Quá trình chuyển đổi xanh đang tạo ra khoảng cách ngày càng rõ giữa nhóm dẫn đầu và nhóm tụt lại phía sau. Dòng vốn chỉ chảy đến nơi hội đủ nhu cầu thị trường, an ninh năng lượng và chính sách hỗ trợ triển khai hạ tầng. Chỉ cần thiếu một yếu tố, đầu tư sẽ chững lại”, ông Dale Hardcastle, đối tác của Bain & Company, nhận định. Đông Nam Á chỉ còn khoảng 24-36 tháng để giải quyết bài toán này, trong bối cảnh thêm khoảng 80 tỷ USD vốn đầu tư xanh đang “treo” và chưa chắc được triển khai.
Vốn tập trung vào điện và xe điện
Báo cáo cho thấy trong giai đoạn 2021-2025, Đông Nam Á giải ngân khoảng 40 tỷ USD vốn đầu tư xanh mỗi năm. Trong đó, khoảng 80% tập trung vào hai lĩnh vực chính: Điện và lưới điện (khoảng 20 tỷ USD, tương đương 50%; Chuỗi giá trị EV (khoảng 11 tỷ USD, tương đương 30%)
Dòng vốn chủ yếu chảy vào các lĩnh vực có nhu cầu thương mại rõ ràng như giao thông xanh và khu công nghiệp xanh. Đáng chú ý, tốc độ phổ cập EV trong khu vực đã vượt dự báo trước đây từ 1,5 đến 2 lần.
Tuy nhiên, tỷ lệ hủy dự án vẫn ở mức cao. Trong giai đoạn 2021-2025, khoảng 50-60% dự án năng lượng tái tạo tại Việt Nam, Thái Lan và Indonesia bị hủy do các vướng mắc về hợp đồng mua bán điện (PPA), thủ tục cấp phép và quy định kết nối lưới điện. Ở lĩnh vực nickel và pin, tỷ lệ hủy đầu tư cũng lên tới 40-50%. Theo báo cáo, điều này phản ánh một vấn đề mang tính hệ thống: Nhu cầu thị trường, hạ tầng và chính sách chưa đồng bộ.
Lưới điện là nút thắt lớn nhất
Báo cáo đánh giá hạ tầng lưới điện hiện là mắt xích yếu nhất của quá trình chuyển đổi xanh tại Đông Nam Á. Trong giai đoạn 2015-2025, đầu tư vào hệ thống truyền tải và phân phối điện giảm 3%, trong khi nhu cầu điện tăng khoảng 5% mỗi năm.
Trong vài năm tới, nhu cầu điện mới từ trung tâm dữ liệu, xe điện và các khu công nghiệp xanh được dự báo vượt 100 terawatt-giờ, tương ứng hơn 200 tỷ USD vốn đầu tư đã cam kết. Rút ngắn thời gian đấu nối điện cho các dự án chiến lược là chìa khóa để giữ chân khoản đầu tư này.
Tuy nhiên, việc chậm kết nối lưới điện đang trở thành rào cản lớn. Khảo sát của Bain đối với các nhà vận hành trung tâm dữ liệu và hyperscaler (công ty vận hành đám mây quy mô cực lớn) trong khu vực cho thấy 90% xem chậm kết nối lưới điện là trở ngại hàng đầu. Phần lớn doanh nghiệp cho biết sẵn sàng trả thêm chi phí nếu được bảo đảm thời gian cấp điện.
Đồng thời, đa số nhà vận hành trung tâm dữ liệu cũng muốn sử dụng điện sạch nếu nguồn cung sẵn có. Theo báo cáo, nếu các hạn chế của hệ thống điện không sớm được tháo gỡ, nhiều doanh nghiệp sẽ tiếp tục chọn điện khí hoặc nhiệt điện để bảo đảm tiến độ hoạt động thay vì chờ nguồn điện sạch phát triển. Mỗi hợp đồng điện hóa thạch ký mới hiện nay sẽ khiến việc thay thế bằng năng lượng sạch trong tương lai khó khăn hơn, đặc biệt với các hợp đồng kéo dài sang thập niên 2030.
Đông Nam Á có nguy cơ chỉ làm nơi lắp ráp EV
Báo cáo cũng cảnh báo Đông Nam Á đang tiêu thụ EV tăng rất nhanh nhưng chưa giữ được phần lớn giá trị trong chuỗi cung ứng. Hiện có 4 quốc gia Đông Nam Á nằm trong top 15 thị trường EV lớn nhất thế giới xét theo doanh số xe mới. Tuy nhiên, khoảng 70% giá trị của ngành EV bốn bánh vẫn chảy ra ngoài khu vực.
Ngoài ra, Đông Nam Á hiện chỉ chiếm dưới 2% sản lượng EV và pin toàn cầu. Theo báo cáo, các quyết định về nền tảng sản xuất và lựa chọn nhà cung cấp trong giai đoạn 2026-2028 sẽ quyết định liệu khu vực có thể giữ lại lợi nhuận hay không. Nếu không thay đổi, Đông Nam Á có nguy cơ trở thành thị trường tiêu thụ quy mô lớn nhưng chỉ đóng vai trò lắp ráp với biên lợi nhuận thấp trong chuỗi giá trị EV.
Nếu Đông Nam Á thu hẹp được khoảng cách triển khai vốn đầu tư xanh trong các lĩnh vực điện, lưới điện và EV, khu vực có thể thu hút thêm khoảng 80 tỷ USD vào năm 2030, tương đương tăng thêm 25% so với kịch bản cơ sở. Báo cáo cho rằng các công cụ như tài chính pha trộn (blended finance), tín chỉ chuyển đổi và cơ chế mua điện sạch của doanh nghiệp sẽ đóng vai trò quan trọng hơn trong thời gian tới.
Tuy nhiên, thách thức hiện nay không nằm ở việc thiếu công cụ tài chính, mà ở việc thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, hạ tầng và thị trường.
Ông Chow Wan Thonh, Giám đốc phụ trách Singapore và ASEAN của Standard Chartered, cho biết ngân hàng này cam kết huy động 300 tỷ USD tài chính bền vững trên toàn cầu đến năm 2030 nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi xanh tại khu vực. “Ưu tiên của chúng tôi là hỗ trợ khách hàng chuyển đổi bằng cách huy động vốn, thiết kế giải pháp đủ điều kiện vay và tạo cơ hội xuyên biên giới để đưa dự án vào thực tế”.
Báo cáo đề xuất lộ trình ba giai đoạn gồm “Capture” (nắm bắt), “Bridge” (kết nối) và “Destination” (đích đến), nhằm giúp Đông Nam Á tiến tới một nền kinh tế xanh tích hợp ở quy mô khu vực trong thập niên tới.
